Hervormde Kerk

Kerkgebouw
De toren van de Grote- of Maartenskerk in Sint Maartensdijk werd gebouwd in de 14e eeuw. In een stuk uit 1376 wordt namelijk de kerk genoemd, terwijl al in 1332 in een charter over een geestelijk in Sint Maartensdijk wordt gesproken. In 1406 tekende Jan Marrant en timmerman Pieter Harnoudzn uit Sint Maartensdijk voor het maken van een houten kerkdak.
De 14e-eeuwse kerk is aan het einde van de 15e eeuw voorzien van steunberen en een traptoren.  De torenspits dateert uit 1589 en is een ontwerp van Jan Jansz. Wale, nadat de voorgaande in 1588 door de bliksem was getroffen. De koren van de kerk worden gedateerd  op het begin van de 15e eeuw het het schip werd vermoedelijk gebouwd eind 1400.
In de Tachtigjarige Oorlog is de kerk beschadigd tijdens twee beeldenstormen: omstreeks 1570 en omstreeks 1578.
In 1952-1955 is de kerk gerestaureerd, gevolgd door een grote opknapbeurt van de ruim 42 meter hoge toren in 1992. In deze toren bevindt zich een concertbeiaard van 40 klokken uit 1980. Tevens is nog een deel van het oude klokkenspel van klokkengieter P. van den Ghein uit Mechelen aanwezig, gegoten in 1615 en 1616. Van den Ghein werkte in die tijd in Bergen op Zoom en vvervaardigde ook het speel- en uurwerk voor Sint Maartensdijk.. Daarmee is de Sint Maartensdijkse kerktoren een van de weinige kerktorens in Nederland met twee beiaarden.
De Hervormde gemeente van Sint Maartensdijk is in 2004 bij de landelijke fusie tot Protestantse Kerk in Nederland overgegaan tot de Hersteld Hervormde Kerk. De Maartenskerk, welke eigendom (bleef) van de Protestantse Kerk in Nederland, werd voor 50 jaar in erfpacht gegeven aan de Hersteld Hervormde gemeente Sint Maartensdijk.

Eerste orgel
Volgens de Thoolse gemeentearchivaris J.P. Zuurdeeg heeft zich in vroeger eeuwen een orgel in de kerk bevonden. Omstreeks 1640 werd dit uit de kerk verwijderd. Nadere gegevens over dit instrument ontbreken.

Tweede orgel
Pas weer in 1836 kreeg de Hervormde Kerk van Sint Maartensdijk een klein eenklaviers orgel met aangehangen pedaal. Het werd geleverd door A. Meere sr en was afkomstig uit de Rooms Katholieke Kerk aan het Steiger in Rotterdam. Vermoedelijk moet het zijn gebouwd na 1778 want in dat jaar vermelde Nicolaas Arnoldi Knock in zijn "Dispositien der merkwaardigste kerk-orgelen elken in de Provincie Friesaldn, Groningen en Elders aangetroffen worden" een tweeklaviers orgel met zestien stemmen. Het orgel dat naar Sint Maartensdijk is gegaan, moet nadien zijn gebouwd. Dat het Sint Maartensdijkse orgel uit Rotterdam kwam, blijkt uit een aangetroffen briefbrief van orgelmaker A. Meere sr. van 2 november 1836 aan de kerkvoogdij van de Hervormde Gemeente in Delftshaven waarin hij vermeldde op dat moment al negen weken bezig te zijn met de plaatsing van het bewuste orgel uit de "Stijgerkerk". W.H. Kam bouwde in 1838 een nieuw orgel voor de Steigerkerk in Rotterdam.

Dispositie van het ?-orgel (1836):

Manuaal:

Prestant 8 voet

Holpijp 8 voet

Octaaf 4 voet

Fluit 4 voet

Octaaf 2 voet

Quint 1 1/2 voet

Cornet disc. II-III sterk

Mixtuur III-IV sterk

Pedaal:

Aangehangen

Werktuiglijke registers:

Tremulant

Ventiel

Overige gegevens:

Manuaalomvang: C-?

Pedaalomvang: C-?

Stemming: Evenredig zwevend

Toonhoogte: a = 440 Hz

Tractuur: mechanische sleepladen

Het instrument werd in 1882 vervangen door een grote orgel. De kerkvoogdij plaatste op 14 januari van dat jaar een advertentie in de Kerkelijke Courant. Onbekend is waar het oude orgel is gebleven.

Huidig orgel
In 1882 kreeg de Amsterdamse orgelmaker Pieter Flaes opdracht een nieuw tweeklaviers orgel voor de Hervormde Kerk van Sint Maartensdijk te bouwen.

Dispositie van het Flaes-orgel (1882):

Hoofdwerk:

Bourdon 16 voet

Prestant 8 voet

Roerfluit 8 voet

Octaaf 4 voet

Quint 3 voet

Octaaf 2 voet

Cornet disc. IV sterk

Mixtuur III sterk

Trompet bas/disc. 8 voet

Nevenwerk:

Holpijp 8 voet

Viola di Gamba 8 voet

Salicionaal 4 voet

Pedaal:

Subbas - transmissie 16 voet

Werktuiglijke registers:

Manuaalkoppel

Koppel Pedaal-Hoofdwerk

Overige gegevens:

Manuaalomvang: C-f

Pedaalomvang: C-d

Stemming: Evenredig zwevend

Toonhoogte: a = 440 Hz

Tractuur: mechanische sleepladen